İngiltere’de Alınan Boşanma Kararlarının Türkiye’de Geçerliliği

Bu makalede “İngiltere’de alınan boşanma kararı” ifadesi, özellikle İngiltere ve Galler yargı çevresinde verilen boşanma kararlarını ifade eder. Birleşik Krallık tek bir boşanma usulüne sahip değildir; İskoçya ve Kuzey İrlanda ayrı mahkeme ve boşanma süreçlerine tabidir. Bununla birlikte hangi Birleşik Krallık yargı çevresinde verilmiş olursa olsun, yabancı boşanma kararının Türkiye’de kendiliğinden nüfus kaydına işlenmiş veya Türk makamları önünde her yönüyle uygulanabilir hâle gelmiş sayılmayacağı unutulmamalıdır.

Güncel düzenleme iki ayrı yolu birlikte öngörür: belirli şartlarda konsolosluk veya nüfus müdürlüğü önünde idari tescil; bu yolun mümkün olmadığı veya kararın icra edilebilir sonuçlar içerdiği hâllerde ise 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun uyarınca mahkemede tanıma veya tenfiz davası.

Tanıma, tenfiz ve nüfus tescili arasındaki fark

MÖHUK m.50’ye göre yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin verilmiş ve o devlet hukukuna göre kesinleşmiş ilamların Türkiye’de icra edilebilmesi, yetkili Türk mahkemesinin tenfiz kararına bağlıdır. Bu nedenle yabancı boşanma kararında yalnızca boşanma hükmü değil; nafaka, tazminat, velayet, çocukla kişisel ilişki veya mal rejimine ilişkin icrası gereken hükümler de varsa, bu kısımlar bakımından mahkeme yolu gündeme gelir.

Tanıma ise yabancı mahkeme kararının Türkiye’de kesin delil veya kesin hüküm etkisinin kabul edilmesidir. MÖHUK m.58, tanımayı yabancı ilamın tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespitine bağlar; ancak tanımada karşılıklılık şartı uygulanmaz. Boşanma kararının yalnızca medeni hâl bakımından Türkiye’de kabul edilmesi isteniyorsa, çoğu dosyada konu tanıma veya idari tescil ekseninde değerlendirilir.

Nüfus tescili ise 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A ile getirilen pratik bir yoldur. Bu hüküm, yabancı ülke adli veya idari makamlarınca verilen boşanma, evliliğin butlanı, iptali veya evliliğin mevcut olup olmadığının tespiti kararlarının belirli koşullarla nüfus kütüğüne tesciline izin verir. Böylece her dosyada ayrıca Türkiye’de tanıma davası açılması zorunluluğu kaldırılmıştır.

Konsolosluk veya nüfus müdürlüğü yoluyla tescil

Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A uyarınca idari tescil için kararın yetkili yabancı adli veya idari makam tarafından verilmiş olması, kararın verildiği devlet hukukuna göre kesinleşmiş bulunması ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması gerekir. Başvuru, yurt dışında kararın verildiği ülkedeki Türk dış temsilciliğine; Türkiye’de ise Bakanlık tarafından belirlenen nüfus müdürlüklerine yapılır.

2018 tarihli tescil yönetmeliği, başvurunun taraflarca bizzat, kanuni temsilcileri veya vekilleri aracılığıyla yapılabileceğini düzenler. Tarafların aynı anda hazır bulunması zorunlu değildir; ayrı zamanlarda başvuru yapılabilir. Ancak ayrı başvurular arasında doksan günü aşan bir süre bulunmamalıdır. Taraflardan birinin ölmüş veya yabancı olması hâlinde, Türk vatandaşı olan diğer taraf ya da vekili tek başına başvuru yapabilir.

Londra Başkonsolosluğu bilgi notu, Birleşik Krallık’ta verilmiş boşanma kararları bakımından konsolosluk başvuru pratiğini somutlaştırmaktadır. Buna göre kesinleşmiş mahkeme kararının Birleşik Krallık makamlarından alınmış olması, kararın apostil edilmiş bulunması ve başvuru sahibinin kimlik veya pasaportunu ibraz etmesi gerekir. Bilgi notunda karar için “Decree Absolute” ifadesi kullanılmış ve kesinleşmiş mahkeme kararının Türkçeye çevrilmesine gerek bulunmadığı belirtilmiştir.

İngiltere ve Galler’de boşanma terminolojisi 6 Nisan 2022 tarihinde yürürlüğe giren boşanma reformuyla değişmiştir. Bu tarihten önce başlatılan boşanma süreçlerinde nihai boşanma belgesi uygulamada “Decree Absolute” olarak adlandırılırken, 6 Nisan 2022 ve sonrasında başlatılan yeni sistem dosyalarında aynı nihai aşama “Final Order” olarak adlandırılır. Aynı değişiklikle ara aşamadaki “Decree Nisi” terimi de “Conditional Order” terimiyle değiştirilmiştir. Bu terminoloji açıklaması İngiltere ve Galler usulü içindir; İskoçya ve Kuzey İrlanda bakımından ilgili yargı çevresinin kendi karar ve belge adları ayrıca kontrol edilmelidir.

Tek taraflı başvuru hangi durumlarda mümkündür?

Londra Başkonsolosluğu bilgi notuna göre taraflardan birinin ölmüş veya yabancı olması hâlinde bazı durumlarda Türk vatandaşı olan tarafın ya da vekilinin tek taraflı başvurusu kabul edilebilir. Bilgi notu; ölen tarafın hukuki yararı bulunan mirasçılarının tespit edilememesi, yabancı tarafın adresine ulaşılamaması, yabancı tarafın başvuruyu kabul etmemesi veya kasıtlı olarak kaçınması gibi hâlleri bu kapsamda saymaktadır.

Eksik belge ve doksan günlük süre

Tescil yönetmeliği, başvuru belgelerinde eksiklik tespit edilirse bu eksikliklerin tamamlanması için doksan günlük süre verileceğini düzenler. Bilgi notu da aynı yönde, Başkonsolosluk incelemesi sonrasında hata veya eksiklik bulunması hâlinde taraflara doksan gün süre verileceğini; bu sürede eksiklik giderilmezse başvurunun reddedilerek evrakın iade edileceğini belirtmektedir.

Mahkemede tanıma veya tenfiz ne zaman gerekir?

İdari tescil yolu, yabancı kararın boşanma, evliliğin butlanı, iptali veya evliliğin mevcut olup olmadığının tespiti yönünden nüfus kaydına işlenmesini sağlar. Fakat kararın içinde velayet, iştirak nafakası, çocukla kişisel ilişki, mal rejimi veya tazminat gibi tenfize konu hükümler varsa, komisyon kararı bu hükümler bakımından sonuç doğurmaz. Tescil yönetmeliği m.9/5 bu ayrımı açıkça yapar ve bu hükümler için MÖHUK uyarınca görevli ve yetkili mahkemelerde tanıma veya tenfiz davası açılabileceğini belirtir.

Ayrıca tescil talebi, 5490 sayılı Kanun m.27/A’daki şartların gerçekleşmediği gerekçesiyle reddedilirse, yabancı kararın Türkiye’de tanınması MÖHUK hükümlerine göre istenebilir. Yönetmelik m.11 de komisyonca reddedilen başvurularda yetkili aile mahkemelerine tanıma veya tenfiz için dava açılabileceğini düzenler.

Tanıma ve tenfiz davasında aranan başlıca şartlar

MÖHUK m.53’e göre dilekçeye yabancı mahkeme ilamının usulüne uygun onanmış aslı veya onanmış örneği ile onanmış tercümesi eklenir. Ayrıca ilamın kesinleştiğini gösteren yazı veya belge ile bunun onanmış tercümesi de sunulur. İngiltere’de alınan bir boşanma kararı bakımından apostil, belgenin yabancı resmi belge olarak kullanılabilmesi açısından uygulamada belirleyici önemdedir.

MÖHUK m.54, tenfiz şartlarını düzenler. Buna göre karar Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda verilmemiş olmalı, hüküm Türk kamu düzenine açıkça aykırı bulunmamalı ve aleyhine tenfiz istenen kişi yabancı mahkeme önünde usulüne uygun çağrılmamış veya temsil edilmemişse bu itirazını Türk mahkemesinde ileri sürebilmelidir. Tanımada ise MÖHUK m.58 gereği m.54’teki şartlar dikkate alınır, ancak karşılıklılık şartı uygulanmaz.

Yargıtay uygulamasından önemli sonuçlar

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 07.12.2021 tarihli kararında, yabancı boşanma kararının Türkiye’deki sonuçları bakımından nüfus tescili, tanıma ve tenfiz ayrımı ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Kararda, komisyon tescilinin velayet, iştirak nafakası, çocukla kişisel ilişki, mal rejimi ve tazminat gibi tenfize konu hükümler bakımından sonuç doğurmayacağı; bu kısımlar için MÖHUK uyarınca mahkemeye başvurulabileceği vurgulanmıştır.

Aynı kararda MÖHUK m.59’un yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisinin yabancı mahkeme kararının kesinleştiği andan itibaren hüküm ifade edeceğini düzenlediği belirtilmiş; ancak mal rejiminin tasfiyesi gibi boşanmanın mali sonuçlarına bağlı dava haklarında zamanaşımının hangi tarihten başlayacağı ayrıca değerlendirilmiştir. Hukuk Genel Kurulu çoğunluğu, mal rejiminden kaynaklanan alacak davasında zamanaşımının tanıma veya tenfiz kararının kesinleştiği tarihten itibaren değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varmıştır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 13.12.2023 tarihli kararında ise Türkiye’de verilmiş ve kesinleşmiş bir boşanma hükmü mevcutken, aynı taraflar arasındaki daha önce kesinleşmiş yabancı boşanma kararının tanınmasında hukuki yararın bulunup bulunmadığı tartışılmıştır. Daire, hukuki yararın dava şartı olduğunu ve Türk mahkemesinin kesinleşmiş boşanma kararıyla evlilik sona ermişse, yabancı kararın tanınması talebinde hukuki yararın kalmayabileceğini kabul etmiştir. Bu karar, yabancı boşanma kararının Türkiye’de gecikmeden işleme konulmasının pratik önemini göstermektedir.

İngiltere boşanma kararları için pratik yol haritası

İlk adım, İngiltere’deki kararın kesinleşmiş olup olmadığının tespitidir. Londra Başkonsolosluğu bilgi notu, başvuru için kesinleşmiş mahkeme kararını ve apostili aramaktadır. Kararın üzerinde mahkeme mührü veya dosya sureti olduğuna dair tasdik yoksa, ilgili mahkemeden tasdikli suret alınması ve ardından apostil işleminin yapılması gerektiği belirtilmektedir.

İkinci adım, dosyanın yalnızca boşanmanın nüfus kaydına işlenmesiyle sınırlı olup olmadığını kontrol etmektir. Eğer amaç yalnızca medeni hâlin Türkiye’de de boşanmış olarak görünmesi ise ve kanuni şartlar sağlanıyorsa, konsolosluk veya nüfus müdürlüğü tescili yeterli olabilir. Ancak kararın nafaka, velayet, kişisel ilişki, tazminat veya mal rejimi gibi uygulanması gereken hükümleri varsa, bu hükümler için ayrıca mahkemede tanıma veya tenfiz yolu değerlendirilmelidir.

Üçüncü adım, Türkiye’de aynı konuda açılmış, devam eden, reddedilmiş veya kesinleşmiş bir dava olup olmadığının araştırılmasıdır. Tescil yönetmeliği m.9/6’ya göre yabancı kararla ilgili Türkiye’de açılmış ve hâlen devam eden veya reddedilmiş dava bulunuyorsa başvuru reddedilir. Başkonsolosluk bilgi notu da Birleşik Krallık’taki boşanma işlemiyle ilgili Türk mahkemelerinde kesin hükme bağlanmış, reddedilmiş, açılmış veya devam eden dava varsa Başkonsolosluğa ayrıca başvuru yapılamayacağını belirtmektedir.

Sonuç

İngiltere’de alınan boşanma kararının Türkiye’de geçerliliği, kararın içeriğine ve Türkiye’de hangi sonucun elde edilmek istendiğine göre değişir. Sadece boşanmanın nüfus kaydına işlenmesi amaçlanıyorsa, 5490 sayılı Kanun m.27/A ve ilgili yönetmelik kapsamında konsolosluk veya nüfus müdürlüğü önünde idari tescil yolu çoğu durumda en hızlı yoldur. Buna karşılık velayet, nafaka, tazminat, çocukla kişisel ilişki veya mal rejimi gibi hükümler bakımından kararın Türkiye’de icra edilebilir sonuç doğurması isteniyorsa, MÖHUK hükümlerine göre tanıma veya tenfiz davası açılması gerekir.

Bu nedenle İngiltere boşanma kararlarında dosya, yalnızca “boşanma tescili” olarak görülmemeli; kararın kesinleşme durumu, apostil ve belge düzeni, tarafların başvuru imkânı, Türkiye’de devam eden dava olup olmadığı ve kararın mali veya çocuklara ilişkin hükümler içerip içermediği birlikte değerlendirilmelidir.

Kaynakça

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.50, m.51, m.52, m.53, m.54, m.58, m.59.

5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A.

Yabancı Ülke Adlî veya İdarî Makamlarınca Verilen Kararların Nüfus Kütüğüne Tescili Hakkında Yönetmelik, özellikle m.5, m.6, m.7, m.9, m.10, m.11 ve m.14.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 07.12.2021, 2018/471 E., 2021/1586 K.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 13.12.2023, 2023/5707 E., 2023/6196 K.

T.C. Londra Başkonsolosluğu, “Birleşik Krallık Mahkemeleri Tarafından Verilen Boşanma Kararlarının Ülkemizde Tescili Yöntemi” başlıklı bilgi notu.

GOV.UK, “Blame game ends as no-fault divorce comes into force”, 6 April 2022; GOV.UK, “Get a divorce”; Scottish Courts and Tribunals Service, “Divorce and Dissolution of Civil Partnership”; nidirect, “Getting a divorce or dissolving a civil partnership”.

Uyarı

Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her somut olay; kararın verildiği ülke ve yargı çevresi, kararın kesinleşme şekli, tarafların vatandaşlık ve ikamet durumu, Türkiye’de açılmış veya sonuçlanmış dava bulunup bulunmadığı ve kararın içerdiği hükümler bakımından ayrıca değerlendirilmelidir. Bu nedenle somut dosyaya ilişkin hukuki yol haritası belirlenmeden önce avukatlardan profesyonel hukuki destek alınması önerilir.