Türkiye'de İnsani İkamet İzni Nasıl Alınır? Mevzuat ve Yargı Kararları Işığında Uygulama Rehberi

Giriş

İnsani ikamet izni, Türkiye'deki olağan ikamet izni türlerinden farklıdır. Kısa dönem, aile, öğrenci veya uzun dönem ikamet izinlerinde aranan klasik şartların sağlanamadığı bazı istisnai durumlarda, yabancının Türkiye'de kalmasına insani, hukuki veya kamu düzenine ilişkin nedenlerle izin verilmesini sağlar.

Bu izin türü bir "telafi ikameti" veya "her başvurana verilebilecek genel af" niteliğinde değildir. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 46. maddesinde sayılan hallerden birinin somut olayda mevcut olması gerekir. Bu nedenle başvurunun başarısı, yalnızca başvuru formunun doldurulmasına değil, insani sebebin hukuken doğru kurulmasına ve belgelerle desteklenmesine bağlıdır.

Hukuki Dayanak

İnsani ikamet izni, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 46 ve 47. maddelerinde düzenlenmiştir. Göç İdaresi Başkanlığı'nın ikamet izni türlerine ilişkin resmi açıklamasında da bu iznin Kanun'un 46-47. maddeleri ile Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in 44. maddesine dayandığı belirtilmektedir.

Kanun m.46'ya göre, diğer ikamet izinlerinin verilmesindeki şartlar aranmadan, Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlı olmak ve Göç İdaresi Başkanlığı'nın onayı alınmak kaydıyla valiliklerce insani ikamet izni verilebilir ve uzatılabilir. Uygulama Yönetmeliği m.44'e göre ise insani ikamet izni işlemleri Göç İdaresi Başkanlığı'nın veya valiliğin talebi üzerine başlatılır; iznin verilmesini zorunlu kılan şartlar ortadan kalkarsa izin iptal edilir veya uzatılmaz.

Kimler İnsani İkamet İzni Alabilir?

Kanun m.46 ve Göç İdaresi'nin resmi açıklamasına göre insani ikamet izni şu hallerde gündeme gelebilir:

1. Çocuğun yüksek yararı söz konusuysa: Çocuğun Türkiye'deki aile, eğitim, sağlık veya bakım düzeninin bozulması ciddi zarar doğuracaksa bu bent özellikle önem kazanır.
2. Sınır dışı veya giriş yasağı kararı olmasına rağmen çıkış yaptırılamıyorsa: Yabancının Türkiye'den ayrılması makul veya fiilen mümkün değilse insani ikamet izni verilebilir.
3. 6458 sayılı Kanun m.55 kapsamında sınır dışı kararı alınamıyorsa: Örneğin gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele riski bulunanlar; ciddi sağlık sorunu, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülenler; hayati tedavisi gönderileceği ülkede mümkün olmayanlar; mağdur destek sürecindeki insan ticareti mağdurları; tedavisi devam eden psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları bu kapsamda değerlendirilebilir.
4. Bazı işlemlere karşı yargı yoluna başvurulmuşsa: Kanun m.53, m.72 ve m.77 kapsamındaki işlemlere karşı dava açılması halinde insani ikamet izni gündeme gelebilir.
5. İlk iltica ülkesi veya güvenli üçüncü ülkeye gönderme işlemleri devam ediyorsa: Bu süreç tamamlanana kadar Türkiye'de kalışın düzenlenmesi gerekebilir.
6. Acil nedenler, ülke menfaatleri, kamu düzeni veya kamu güvenliği gerektiriyorsa: Yabancının diğer ikamet izinlerinden birini alamaması ancak Türkiye'ye girişine veya Türkiye'de kalmasına izin verilmesinin gerekli görülmesi halinde bu bent uygulanabilir.
7. Olağanüstü durumlar varsa: Deprem, savaş, ani insani kriz, tahliye imkansızlığı veya benzeri olağandışı koşullar bu başlık altında tartışılabilir.

Başvuru Nasıl Yapılır?

Uygulamada başvuru yolu olayın niteliğine göre değişebilir. Genel ikamet başvuruları e-ikamet sistemi üzerinden yapılmakta; sistemde ilk başvuru, uzatma ve geçiş başvurusu seçenekleri bulunmaktadır. Ancak insani ikamet izninin yapısı gereği dosya çoğu zaman il göç idaresi müdürlüğü nezdinde gerekçeli dilekçe ve destekleyici belgelerle yürütülür. Yönetmelik m.44, sürecin Göç İdaresi Başkanlığı veya valiliğin talebiyle başlatılabileceğini de düzenlediğinden, bazı dosyalarda yabancının kişisel başvurusu yanında idarenin resen değerlendirmesi de önem taşır.

Pratikte izlenecek yol şöyledir:

1. Bulunulan ilin İl Göç İdaresi Müdürlüğü belirlenir. İnsani ikamet izni karar sürecinde valilik ve il göç idaresi merkezi konumdadır. Danıştay kararlarında da başvurunun reddi veya zımnen reddi halinde yetkili mahkemenin çoğu kez işlemi tesis eden valiliğin bulunduğu yer idare mahkemesi olduğu vurgulanmıştır.
2. Gerekçeli başvuru dilekçesi hazırlanır. Dilekçede yalnızca "Türkiye'de kalmak istiyorum" denilmemeli; Kanun m.46'daki hangi bent kapsamında başvuru yapıldığı açıkça belirtilmelidir.
3. İnsani sebep belgelenir. Çocuğun okul kaydı, sağlık raporu, tedavi belgeleri, aile bağını gösteren nüfus kayıtları, mahkeme dosyaları, sınır dışı kararları, giriş yasağı/tahdit kayıtları, mağduriyet belgeleri, ülke koşullarına ilişkin raporlar veya seyahat edememe durumunu gösteren belgeler dosyaya eklenmelidir.
4. Harç, adres ve bildirim yükümlülükleri takip edilir. Yönetmelik m.44'e göre insani ikamet izinleri Harçlar Kanunu hükümlerine tabidir. Ayrıca insani ikamet izni alan yabancı, iznin verilişinden itibaren en geç yirmi iş günü içinde adres kayıt sistemine kayıt yaptırmak zorundadır.
5. Karar tebliği ve dava süresi izlenir. Ret, iptal veya uzatmama kararları yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Zımni ret veya açık ret halinde idari yargı yolu ayrıca değerlendirilmelidir.

Hangi Belgeler Hazırlanmalı?

Her dosya kendi sebebine göre hazırlanmalıdır. Bununla birlikte uygulamada şu belgeler sıkça önem taşır:

• Pasaport veya pasaport yerine geçen belge, varsa önceki ikamet izinleri.
• Biyometrik fotoğraf ve temel kimlik bilgileri.
• Adres bilgisi, kira sözleşmesi veya yerleşim belgesi.
• Başvuru sebebini açıklayan ayrıntılı dilekçe.
• Çocuk yönünden okul kaydı, doğum belgesi, velayet/bakım belgeleri, sosyal inceleme veya psikolojik destek raporları.
• Sağlık yönünden hastane raporları, tedavi planı, seyahat edememe veya gönderilecek ülkede tedavi imkanı bulunmadığını gösteren belgeler.
• Sınır dışı, giriş yasağı, tahdit kodu, idari gözetim veya dava dosyalarına ilişkin karar ve tebligatlar.
• Aile hayatı yönünden evlilik belgesi, nüfus kayıt örneği, Türk vatandaşı eş veya çocukla bağı gösteren kayıtlar.
• Risk iddiası varsa ülke koşulları raporları, mahkeme kararları, uluslararası kuruluş belgeleri veya güvenilir haber/rapor kaynakları.

En sık yapılan hata, başvurunun genel ve soyut ifadelerle yapılmasıdır. İnsani ikamet izninde güçlü dosya, kanundaki bent ile somut delil arasında açık bağlantı kuran dosyadır.

İzin Süresi, Uzatma ve İptal

İnsani ikamet izni, Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlı olarak verilir ve uzatılabilir. Bu izin, verilmesini zorunlu kılan şartlar ortadan kalktığında valilikçe iptal edilir veya uzatılmaz. Örneğin tedavi tamamlanmışsa, sınır dışı engeli ortadan kalkmışsa veya çocuğun yüksek yararını gerektiren koşullar değişmişse idare yeniden değerlendirme yapabilir.

İnsani ikamet izni sahipleri, izin süresi içinde uzun dönem ikamet izni hariç olmak üzere şartlarını taşıdıkları diğer ikamet izinlerinden birine başvurabilir. Ancak insani ikamet izniyle geçirilen süreler, Kanun'da öngörülen ikamet izin sürelerinin toplanmasında hesaba katılmaz. Bu nedenle insani ikamet izni, uzun dönem ikamete giden olağan bir süre biriktirme aracı olarak görülmemelidir.

Yargı Kararlarında Uygulama

Danıştay kararları, insani ikamet izninin idarenin geniş takdir yetkisine bırakılmış olmakla birlikte, bu takdirin sınırsız olmadığını göstermektedir. Özellikle çocuk, aile hayatı, sınır dışı edilememe ve kanuni engel hallerinde mahkemeler somut delilleri dikkate almaktadır.

Çocuğun yüksek yararı güçlü bir dayanak olabilir

Danıştay 10. Dairesi'nin 17.05.2021 tarihli, 2016/2025 E., 2021/2319 K. sayılı kararında Moldova uyruklu bir yabancının aile ikamet izni başvurusunun reddi ve ülkeyi terke davet işlemi tartışılmıştır. İlk derece mahkemesi, yabancının Türk vatandaşıyla evli olması ve bu evlilikten küçük yaşta çocuğunun bulunması nedeniyle işlemi iptal etmiş; çocuğun menfaati bakımından insani ikamet izninin de değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Danıştay, idare mahkemesi kararını onamıştır.

Bu karar, çocuğun yüksek yararı iddiasının soyut bir ifade olarak bırakılmaması; çocuğun yaşı, bakım düzeni, eğitim durumu, ebeveynle fiili bağı ve ayrılığın doğuracağı sonuçlarla birlikte ortaya konulması gerektiğini göstermektedir.

Her insani zorluk Kanun m.46 anlamında yeterli görülmeyebilir

Danıştay 10. Dairesi'nin 08.12.2020 tarihli, 2016/15377 E., 2020/5926 K. sayılı kararında Azerbaycan vatandaşı davacı ve ailesinin insani ikamet izni başvurusunun zımnen reddi incelenmiştir. İlk derece mahkemesi, başvurucuların Kanun m.46'da sayılan çocukların yüksek yararı, yaş, sağlık gibi insani şartları taşımadığı gerekçesiyle davayı reddetmiş; Danıştay bu ret kararını onamıştır.

Bu karar, Türkiye'de eğitim görmek, aile büyüğüne destek olmak veya cezalı harçtan kaçınmak gibi iddiaların her durumda tek başına insani ikamet izni için yeterli görülmeyebileceğini ortaya koymaktadır. Başvuru, Kanun m.46'daki bentlerden biriyle doğrudan ilişkilendirilmeli ve delillendirilmelidir.

Yetkili mahkeme bakımından valilik işlemi belirleyicidir

Danıştay 10. Dairesi'nin 11.02.2021 tarihli, 2021/260 E., 2021/460 K. sayılı kararında insani ikamet izni başvurusunun reddi üzerine açılacak davada yetkili mahkeme tartışılmıştır. Danıştay, insani ikamet izninin Göç İdaresi Başkanlığı'nın onayı alınarak valiliklerce verildiğini; davaya konu kesin ve yürütülebilir işlemin valilikçe tesis edildiğini belirterek işlemi yapan valiliğin bulunduğu yer idare mahkemesini yetkili kabul etmiştir. 11.04.2022 tarihli, 2022/1525 E., 2022/1969 K. sayılı kararda da zımni ret bakımından benzer yaklaşım benimsenmiştir.

Bu içtihat, ret veya zımni ret halinde davanın nerede açılacağı konusunda önemlidir. Başvuru hangi valilik/il göç idaresi nezdinde yapılmış ve hangi makam tarafından reddedilmişse, yetki değerlendirmesinde bu işlem merkezi rol oynar.

Tahdit kodu ve sınır dışı işlemleri ayrı fakat bağlantılı davalar doğurabilir

Danıştay 10. Dairesi'nin 30.10.2023 tarihli, 2023/5774 E., 2023/6027 K. sayılı bağlantı kararında, insani ikamet izni işlemleri sırasında tespit edilen G-87 genel güvenlik tahdit kodu ve buna bağlı sınır dışı işlemi ele alınmıştır. Danıştay, tahdit koduna ilişkin dava ile sınır dışı işlemine ilişkin davanın biri hakkında verilecek hükmün diğerini etkileyebilecek nitelikte olması nedeniyle bağlantılı olduğuna karar vermiştir.

Bu karar, özellikle güvenlik tahdit kodu, giriş yasağı veya sınır dışı işlemi bulunan dosyalarda yalnızca ikamet izni başvurusuna odaklanmanın yeterli olmayabileceğini gösterir. Tahdit kodu, sınır dışı kararı, idari gözetim ve insani ikamet talebi bir bütün olarak değerlendirilmelidir.

Başvuruyu Güçlendiren Unsurlar

İnsani ikamet izni başvurusunda başarı ihtimalini artıran unsur, olayın insani ağırlığını hukuki kategoriye doğru yerleştirmektir. Özellikle şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Başvuru dilekçesinde Kanun m.46'nın hangi bendine dayanıldığı açıkça yazılmalıdır.
• Çocuk varsa "çocuğun yüksek yararı" somutlaştırılmalıdır: okul, sağlık, psikolojik bağ, bakım düzeni, ebeveynle ilişki ve ayrılık riski belgelenmelidir.
• Sağlık sebebi ileri sürülüyorsa hastalığın ciddiyeti, seyahat riski ve gönderilecek ülkedeki tedavi imkanı ayrı ayrı gösterilmelidir.
• Sınır dışı edilememe iddiası varsa Kanun m.55 kapsamında kişisel risk değerlendirmesi yapılmalıdır.
• Sadece ekonomik zorluk, ikamet ihlali veya harç borcu tek başına insani ikamet izni için yeterli bir gerekçe gibi sunulmamalıdır.
• Ret halinde tebliğ tarihi, zımni ret süreci ve dava açma süresi dikkatle takip edilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

İnsani ikamet izni için diğer ikamet izinlerindeki gelir, sigorta veya geçerli vize şartları aranır mı?

Kanun m.46'ya göre insani ikamet izninde diğer ikamet izinlerinin verilmesindeki şartlar aranmaz. Ancak bu, hiçbir belge sunulmayacağı anlamına gelmez. Başvurucu, insani sebebi ispatlayan belgeleri sunmalıdır.

İnsani ikamet izni uzun dönem ikamete sayılır mı?

Hayır. Uygulama Yönetmeliği m.44'e göre insani ikamet izniyle geçirilen süreler, Kanun'da öngörülen ikamet izin sürelerinin toplanmasında hesaba katılmaz. Ayrıca insani ikamet izni sahiplerine uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanınmaz.

İnsani ikamet izni iptal edilebilir mi?

Evet. İznin verilmesini zorunlu kılan şartlar ortadan kalkarsa, Bakanlık onayı alınarak valilikçe iptal edilebilir veya uzatılmayabilir.

Sınır dışı kararı olan kişi insani ikamet izni alabilir mi?

Bazı hallerde evet. Kanun m.46, sınır dışı veya giriş yasağı kararı olduğu halde çıkışın yaptırılamaması ya da ayrılmanın makul/mümkün görülmemesi hallerini kapsar. Ayrıca Kanun m.55 kapsamındaki kişiler hakkında sınır dışı kararı alınmaması veya uygulanmaması gündeme gelebilir.

Ret kararına karşı dava açılabilir mi?

Evet. Ret, iptal, uzatmama veya zımni ret işlemlerine karşı idari yargı yolu değerlendirilebilir. Danıştay kararlarında, işlemi tesis eden valiliğin bulunduğu yer idare mahkemesinin yetkisi özellikle vurgulanmıştır.

Sonuç

İnsani ikamet izni, Türkiye'de yasal kalış imkanı kalmayan veya olağan ikamet izni şartlarını sağlayamayan yabancılar için istisnai fakat önemli bir hukuki yoldur. Ancak bu izin türü, genel bir ikamet çözümü değil; kanunda sayılan insani ve hukuki zorunluluk hallerine bağlı bir statüdür.

Başvuruda en kritik unsur, olayın Kanun m.46'daki bentlerden hangisine girdiğini açıkça göstermek ve bunu somut belgelerle desteklemektir. Danıştay kararları da çocuğun yüksek yararı, sınır dışı edilememe, sağlık ve güvenlik tahditleri gibi konularda dosyanın bütüncül incelendiğini; buna karşılık genel mağduriyet iddialarının tek başına yeterli olmayabileceğini göstermektedir.

Bu nedenle insani ikamet izni başvuruları, standart ikamet başvurusundan farklı olarak, hukuki gerekçe, delil ve yargı süreci ihtimali birlikte düşünülerek hazırlanmalıdır.

Kaynakça

• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, m.46, m.47, m.55: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6458&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
• Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik, m.44, m.57: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=21460&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
• Göç İdaresi Başkanlığı, "İkamet İzni Çeşitleri": https://www.goc.gov.tr/ikamet-izni-cesitleri
• e-İkamet başvuru sistemi: https://e-ikamet.goc.gov.tr/
• Danıştay 10. Daire, 17.05.2021, 2016/2025 E., 2021/2319 K.: https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/675836800
• Danıştay 10. Daire, 08.12.2020, 2016/15377 E., 2020/5926 K.: https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/650507900
• Danıştay 10. Daire, 11.02.2021, 2021/260 E., 2021/460 K.: https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/865682700
• Danıştay 10. Daire, 11.04.2022, 2022/1525 E., 2022/1969 K.: https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/904981500
• Danıştay 10. Daire, 30.10.2023, 2023/5774 E., 2023/6027 K.: https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/1037517100

Not: Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut başvuru veya dava dosyalarında süreler, tebligat tarihi, tahdit kodu, sınır dışı kararı, aile/çocuk durumu ve sağlık belgeleri ayrıca incelenmelidir.